بنابراين نظریه پيشينه كهن تر دین مهری نسبت به دین مزديسنا کاملا مردود میباشد.

در نشست پنجم نوشتاري از يكي از پژوهشگران كه تقريبا به جستار مورد پژوهش ما مربوط ميشد را مورد بررسي قرار داديم.

گوشه هايي از نوشته هاي ايشان تازه و در خور توجه بود كه در زير اشاره اي به آنها ميشود.

آقاي سپهر آرا در پيش گفتار پرداختن به ميترا ،به خواستگاه نخستين استوره هاي ايراني اشاره ميكنند.

ايشان كشف آتش را مربوط به دوره اي ميدانند كه در استوره ها از آن با فرنام دوران هوشنگي ياد ميشود. سپس اشاره ميكند كه پيشينه نام ميترا را بايد از اين زمان دانست.

اما برهان آن را نميگويند. بر چه اساسي بايد پذيرفت كه نام ميترا از آن زمان_ كه خود آن را حدود 30000 سال پيش و در ميانه ي واپسين دوران يخي برميشمرند_ پديد آمده؟

(حتما به ياد داريد. كه بر پايه ي پژوهشها، ما هنگامه ي واپسين جانشيني آرياييان در سرزمين ايران را دست بالا در چهار هزار پيش بر آورد كرديم. و گفتيم كه پيش از آن نميتوان سندي از تاريخ يافت چه رسد به نظر پيرامون وجود ايزدي به نام ميترا)

ايشان در گامهاي پسين روشنگري بيشتري ميكنند:

اگر آن ترک شيرازی به دست آرد دل ما را

به خال هندويش بخشم سمرقند و بخارا را

بده ساقی می باقی که در جنت نخواهی يافت

کنار آب رکن آباد و گلگشت مصلا را

فغان کاين لوليان شوخ شيرين کار شهرآشوب

چنان بردند صبر از دل که ترکان خوان يغما را

ز عشق ناتمام ما جمال يار مستغنی است

به آب و رنگ و خال و خط چه حاجت روی زيبا را

من از آن حسن روزافزون که يوسف داشت دانستم

که عشق از پرده عصمت برون آرد زليخا را

اگر دشنام فرمايی و گر نفرين دعا گويم

جواب تلخ می‌زيبد لب لعل شکرخا را

نصيحت گوش کن جانا که از جان دوست‌تر دارند

جوانان سعادتمند پند پير دانا را

حديث از مطرب و می گو و راز دهر کمتر جو

که کس نگشود و نگشايد به حکمت اين معما را

غزل گفتی و در سفتی بيا و خوش بخوان حافظ

که بر نظم تو افشاند فلک عقد ثريا را

معمولا تقابل دو فرهنگ در پي برخورد دو قدرت شكل ميگيرد.

پيش از اين اشاره كردم كه در فرهنگ هاي گوناگون كه هريك داراي پلي تئيسم (چند خدايي) هستند. ممكن است خداياني با ويژگيهاي كمابيش يكسان بيابيم. اين به خاطر خواستگاه يكسان نيازهاي انسان و نه لزوما به سبب اثر پذيري يا كپي برداري يك قوم از ديگري است.

بدين معنا كه مثلا همانطور كه ايرانيان ورهرام را دارند، خداي جنگ مطمئنا در انديشه مردمان يونان نيز وجود داشته همانطور كه در انديشه بيشتر مردمان باستان.

اما نكته اينجاست كه ورهرام تنها آنگاه با هركول مقايسه ميشود _و پاره اي ويژگيهاي آن را ميگيرد ويا به آن ميدهد_، كه برخورد ميان دوفرهنگ ايراني و يوناني رخ دهد.

همينطور است پيرامون ميترا، با سايرخداياني كه به نوعي با خورشيد رابطه دارند. اين همساني گاه تنها در حد مقايسه باقي ميماند. به طوري كه مثلا در مهرابه ديبورگ آلمان فائتون خداي خورشيد كهن آشوري در كنار ميترا نقش ميبندد.

نخستين سند یافت شده از نشانی پیرامون میترا، در شرق به 1400 پيش از ميلاد و در غرب به 500 پس از ميلاد ميرسد.

اما ميترای غربی با نمونه شرقی آن بسيار متفاوت است. او در مركز يك جهان بينی فلسفی قرار ميگيرد . شمايل ميترا در غرب كه همواره درحال قربانی گاو است و تفسير حلقه زدن مار و عقرب و نمادهای ديگر در اطراف او بيانگر داستانی است كه در تعاريف شرقی از ايزد عهد و پيمان و روشنايی و ...كه خويشكاری ميترا درشرق است فاصله ی بسيار دارد.

ميترا در شرق به هيچ عنوان به چم يك مسیح يا نجات دهنده نمايان نميشود ._در استوره های ايرانی همانندی چنين خويشكاری را در كيومرث ميبينيم. او نيز ميميرد (شايد قربانی ميشود) و نطفه اش در ماه گرد آمده و از گياهی كه از آن ميرويد مشی و مشيانه زاده ميشوند(آفرينش)_. همچنين گاو با كيومرث در ارتباط تنگاتنگی قرار ميگيرد چندان كه با ميترای غربي. اين وظيفه در رم ابتدا بر گردن ميترا است. ميترای غربی نجات دهنده است شايد كه جای ساتورن يونانی را ميگيرد.

در نشست های دوم و سوم به بررسی ابعاد وجودی میترای شرقی پرداختیم و به ویژه به شبهه هایی چون خدای خورشید بودن میترا به شکل اصیل، خدای ماه بودن!! و خدای آسمان شب بودن!! پاسخ گفتیم. و به ویژه نشان دادیم که اردشیر دوم هخامنشی نمیتواند آغاز میترائیسم باشد. لازم به ذکر است که برخی اشارات مورخان یونانی مبنی بر اینکه پارتهای اشکانی خود را از نسل اردشیر دوم میدانستند، نباید باعث شود تا اردشیر دوم را یک میترائیست بدانیم. چراکه حتا با فرض پذیرش نسبت سران اشکانی با اردشیر هخامنشی، مدرکی از میترائیست بودن شاهان نخست اشکانی نیست که بخواهیم، کل پارتها و در نتیجه اردشیر هخامنشی را میترائیست بدانیم.